mardi 11 décembre 2012

Rocky Road to Dublin



L’altru ghjornu, aghju rivistu à Sherlock Holmes, un filmu di Guy Ritchie turnatu in 2009, chì passaia à a televisioni. Ùn v’aghju da micca da fà i lodi trimendi di ‘ssu filmu chì, par essa simpàticu à fighjulà, cù i so effetti spiciali bè fatti è u so trattamentu un pocu originali di u parsunaghju principali, ùn ghjunghji puri micca à i cimi i più alti di u geniu sinematogràfficu. Innò, v’aghju da parlà d’una scena pricisa : quidda chì vidi un Sherlock Holmes zuffu fassi una cazzuttata in i fundala di i quartieri pupulari è caldi di a Londra vitturiana. U so avversariu hè un archimaghju chì u faci dui volti, forsa un imigranti, è i dui luttadori s’imbattini mentri ch’un publicu d’abrei è di ribaldi scumettini annant’à a vittoria di l’unu o di l’altru.

U più chì mi hè piaciutu, in ‘ssa scena, hè a mùsica, sciuta senza dubbiu da u folk irlandesu, è chì accintuighja cù virtuosità l’aspettu canaglia di a cunfruntazioni. Hè annant’à ‘ssu pezzu musicali ch’aghju fattu dui ricirchi, è ben sicura aghju trovu ciò chì m’intarissaia : s’agisci dunca quì d’un cantu irlandesu abbastanza pupulari, è intitulatu Rocky Road to Dublin. Saria statu scrittu à u XIXu da un pueta di Galway è distinatu sùbitu à u music hall inglesu. Ma a canzona, chì evuchighja l’emigrazioni d’un campagnolu di a cuntea di Galway pà a cità industriosa di Liverpool, hè bè intruta in a cultura irlandesa, ed hè u gruppu Dubliners chì a intarpritighja – maraviddosamenti bè – in a virsioni chì no pudemu senta in Sherlock Holmes.

I parolli stessi di u cantu, d’un righjistru còmicu, è i temàtichi quì purtati, ùn s’alluntanighjani micca da i lochi cumuni abituali intesi o letti annant’à l’emigrazioni irlandesa, a puvartà di l’ìsula, è a cunfruntazioni viulenti cù un’ Ingliterra duminatrici è praputenti. À u longu di a stodia, l’eroi parti da u so paesu, bii abbastanza, parla di donni fàciuli, passa pà Dublin, si faci allatrà, viaghja cù i porci, è sbarca infini in Liverpool pà asciuvassi u disprezzu è – aiutatu da l’altri imigranti – finiscia in una baruffa di quiddi. Hè in l’ùltima strufata ch’iddu dici ch’iddu affronta i so numici cù in manu un shillelagh. What is that ? ch’e’ mi socu dittu, è tandu dinò socu andatu à veda : u shillelagh hè una spezia di fèrula in legnu, à spissu di prugna, chì simbulizighja abbastanza l’Irlanda. In i tempi si ni sirviani l’isulani in una forma di cumbattu marziali ch’iddi chjamaiani bataireacht. Iè.

Altra sprissioni impussìbuli da traducia chì si trova à a fini di a canzona : quandu i cumpagni irlandesi entrini in a baruffa cù l’Inglesi briunendu « Faugh a ballagh ! ». Si capisci bè ch’iddu s’agisci d’un brionu di guerra, par dassi curaghju, è i sunurità ci avvicinani d’evidenza da u gaèlicu. Ma quì dinò n’aghju vulsutu sapè di più. Faugh a ballagh ! hè dunca bè un brionu di guerra d’orìgini irlandesa, ma infatti hè dittu à usu inglesu, è veni à principiu da a frasa gaèlica Fág an Bealach chì significaria più o menu : « schjarieti a via ! ». U brionu hè più chè cèlebru in u mondu anglossassonu, è fù pupularizatu par esempiu da u rigimentu irlandesu di New-York, u famosu 69 d’Infantaria, mentri a guerra civili americana. È s’e’ m’invengu bè, aghju dighjà parlatu di ‘ssu rigimentu in un’ altra crònica. Ordunca mi pari chì, da Conan Doyle à a Guerra di Secessioni, a strada pitricosa di Dublin mi avissi purtatu à rimarchjà annant’à i me passi. Forsa par compia meddu ‘ssa digrissioni.

U navifraghju di a Querina

Pussidimu dui testi annant’à u stessu navifraghju di navigatori veniziani à u largu di a Nurvegia in 1432. U prima hè duvutu à u capitanu di bordu, Pietro Querini, è u sicondu hè una cumpilazioni rializata da un certu Antonio de Cardini à parta da i raconti di dui altri marinari scampati, Cristoforo Fioravante è Nicolò de Michiele. I dui testi, chì rilattani dunca i stessi fatti – una spidizioni di cumerciu pà i Fiandri chì ghjirò à a straghji – sò di tunalità appena diffarenti. U prima hè duvutu à un patrizianu chì parla à a prima parsona, è chì lia a trista epupea di a navi à u so distinu parsunali, u sicondu metti di più in evidenza un drama cullittivu, è saria una intarpritazioni di l’evenimenti sicondu una visioni più pupulari.

I fatti chì sò ? D’aprili 1431, a navi Querina, arnisata da u capitanu venizianu Pietro Querini, è cù 68 òmini à bordu, parti da Candia (Creta) pà un longu viaghju chì a devi purtà sin’à i marcati di i Fiandri. D’austu, a spidizioni cunnosci ghjà un primu incidenti sediu à u largu di l’Africa, cù a rumpera di u timonu. U battellu t’hà à chì fà à ghjunghja à u Purtugallu, ma fatti i riparazioni ripidda u mari. U 5 di nuvembri hè presu in una timpesta à l’intrata di a Mancia, u timonu si sciappa dinò è i navigatori si ritrovani sbandati versu u punenti. Inizia u spaventu. U 17 di dicembri, prufittendu d’una calmata di a timpesta, i dui barchi sò missi à l’acqua, è i marinari abbandonani una navi in pirdizioni, senza più nè àncuri nè maghja. Una di ‘ssi barchi, cù 45 òmini, si pirdarà par sempri. L’altra finisciarà a so cursa patètica annant’à l’ìsula diserta di Sandoy, in un archipèlagu di a Nurvegia, u 6 di ghjinnaghju 1432. Ci starà un mesi, in i cundizioni tirrìbuli di l’inguernu bureali, nanzi chì i succorsa affacchessini da un’ ìsula vicina. È solu 11 marinari di a spidizioni avarani riisciutu, à u finali, à salvà u so coghju.

Vultemu à i dui tistimunianzi chì no mintuvaiamu. Sì i fatti discritti sò i stessi da un racontu à l’altru, è sì u scrittu di u capitanu ferma più ditagliatu, l’evucazioni fatta da Fioravanti è de Michiele ci pari più à niveddu umanu, è arreca ancu u lumu annant’à certi fatti chì Querini hà vulsutu tacia, forsa par via d’un attichju sicuru à veda a straghji à traversu à i so suffrenzi parsunali, è una spezia di riintarpritazioni cristiana di a so svintura. Par esempiu, allora chì Querini ùn ni dici nudda, i dui tinenti parlani di provi di cannibalismu mentri u mumentu u più duru annant’à a barca di a so salvezza : « Certi, pà stancià st’appittitu trimendu, circaiani di divurà u cumpagnu chì l’era à vicinu, malgradu stu pocu di vigori chì li firmaia trà i denta ». Più luntanu, hè una sgrinfiata schirzosa à u so ufficiali chì cumparisci in a so narrazioni, quandu hè ditta chì un certu Nicolò d’Òtranto li sirvia di balia.

Ma i dui scritti t’ani quantunca in cumunu di discriva, è quissa di manera viva, a putenza di l’orrori vissutu. Da a pèrdita di a Querina à i suffrenzi annant’à « l’Ìsula di i Santi » (Sandoy) ùn ci sò arrisparati nisciun mumenti d’una caduta in infernu. Di a stessa manera, truvemu in i dui narrazioni un sullaghjamentu frenèticu, una stessa imprissioni di truvassi à u paradisu, in i passaghji cuncirnendu a vita di l’abitanti di l’ìsuli Lofoten, i so salvadori. ‘Ssu ritornu à a vita hè d’altrondi bè illustratu da un passaghju annant’à a mancanza di pudori di i donni isulani, chì musca un certu erutismu sutt’à a piuma di Querini : « …ùn ani suspetti di pettu à i so donni. Effettivamenti, durmiamu in a stessa càmara chè u maestru di casa, a so sposa è i fèmini, è quisti quì si spuddiani in tuttu davanti à no prima d’andà à dorma. U ghjovi, si rindiani à u bagnu. Si spuddiani in casa è traghjittaiani nudi a distanza d’una balestra chì i spiccaia da i bagni. Ci si mischiaiani tandu cù l’òmini ».

Hè una pìccula edizioni stabilita in Tulusa, Anacharsis, chì ci permetti di scopra ‘ssi tistimunianzi di i navigatori disgraziati di a Querina. S’agisci d’un’ edizioni spicializata in i testi stòrichi chì evuchighjani l’alterità, a scontra trà i mondi. Ugni volta un testu originali hè accumpagnatu da cumenti o anàlisi chì permettini di schjariallu. Senza bùffara, è senza pratenda à rimpiazzà u studiu stòricu più apprufunditu chì pudaria nascia più tardi pà accumpagnà ‘ssi pèruli literarii. 

mercredi 3 octobre 2012

Dopu à i muntaneri (nuvella)


In 1971, ùn ci fù micca muntaneri. Petru Paulu vinia di venda u so taddolu. Dui camiunetti erani affaccati da u nordu, i solda erani passati da una mani à l’altra, è i camiunetti erani ripartiti. I còmpuli erani bioti, è i sarcona dinò. Oramai a so carriera di pastori era finita. Quidda statina, faci ch’ùn cuddò micca à i stabbia, ùn s’accupò micca di batta i pascuri impressu à l’animali. Par vincia dui solda, fù vardianu in un camping di a piaghja. Par iddu, era u prim’ annu di i sèculi novi. ‘Ssi sèculi chì erani i primi senza muntaneri. Dì chì u so cori n’era afflittu… diffìciuli à dì. Li piacia di tramutassi frà mezu à i tendi, a sera, cù a so lampa. Scuntraia l’aienti strani, ridia cù i bardona. Eccu, ùn vardaia più i capri, ma vardaia l’aienti chì surraccaiani in i tendi. Si pruminaia in u campu, a camisgia aparta è u tizzonu à u labbru, imbarrittatu, è taruccaia cù i turisti, l’amusaia cù u so accentu bizarru, cù a so manera di rutulà l’erri. Tutti u chjamaiani « Doumé », iddu si ni primuraia pocu è micca. Quandu pudia battia in u cantu versu i dusci. Circaia di veda i paffi di i donni quandu si lavaiani. Era u prim’ annu di i sèculi novi. A prima annata senza più muntaneri.

M’accadi di cuddà à vèdalu, à a casa di l’Alzu, ind’è ch’iddu stà. A vechja casa di famidda, à l’intrata di u pasciali, tutta murata cù i petri sicchi, ricuparta cù i mattona russi. In appicciu, ani missu i gabinetti, sempri mentri l’anni sissanta, à l’èbica ch’idda nascìa a rilighjoni di u parpaing. Affaccu è garu a vittura annant’à a piazzetta di tarra battuta, faccia à a casa. Sia m’aspetta annant’à a panca, fumendu, sia u trovu in casa, à pusà davanti à u bichjeri di caffè caldu. A butteglia di l’acqua vita ùn hè mai tantu à longa. Lampu u carnettu annant’à a tola, è li dumandu sì la si senti. In generali hè pocu bramosu, dici ch’hà durmitu mali, allora schirzemu parpena, è dopu passemu à i nosci affari. Sì mai li dumandu una parolla, si rascia u capu è dici ch’ùn sà, ch’ùn s’inveni più. Esistia po’ u tèrmini, ma avali ùn li riveni micca. ‘Ssa lingua ch’e’ circu di sapè, iddu m’accerta chì di i volti, li si pari d’avella sunniata. Tandu, u facciu parlà di tuttu è di nudda, è vultemu à i muntaneri, i munghjeri, i tusi, u bocu à parlà fendu neci di nudda, u forzu à ripiddà i vechji violi scavati da sèculi è sèculi d’incamineri, di passi di bestii è d’òmini. Dici ch’ùn hè micca struitu, ma s’iddu si smintica, s’iddu ùn vidi più u carnettu, è s’iddu ùn mi vidi più à mè, si libarighja pianu pianu. T’hà u sguardu persu, pari di fighjulà à daretu à u tempu mortu, è i parolli voltani à gallu. Dici chì u ciarrìdulu, era u chjosu pà i vacchi. A fèmina di u cervu, avia intesu dì ch’era a ronca.

Hè statu vardianu una trentina d’anni. O guasgi. Duvia signalà à u patronu i falsi clienti chì intriani in u camping à piddà i dusci clandistinamenti. Cù tuttu u parsunali, chjappaiani i latri, i faciani passà à a cascia. U patronu t’avia un grossu biàcculu in forma di fulminenti. Unu spezia di rigalu tontu chì unu l’avia fattu. Pichjaia cù a punta di u biàcculu/fulminenti in a trippa di u latru. Quiddu pagaia sùbitu a so duscia. Parichji volti, c’erani i risistenzi, clandistini chì rifusaiani di pagà, diciani chì pà una duscia ùn c’era micca di chì fà tanti cumedii. U patronu era un tippu minori è siccu, troppu narbosu, saltichjaia di rabbia com’è un griddu. Facia chjappà i sfacciati da l’uvrieri maruccani, è tandu lampaia i sciappati à i disgraziati, li mittia i cazzotti cù i so pìcculi pugni. Una volta un ghjòvanu avia vulsutu scappà. Aviani fattu un chjirchju, tuttu u parsunali, è iddu curria à mezu à u chjirchju. Piddaia una sciappata ugni volta ch’iddu ghjunghjia à a purtata d’un uvrieri. Era una concia ridìcula, à quandu u disgraziatu facia neci di rida, com’è s’iddu s’era agitu d’un ghjocu, à quandu si mittia à briunà di dulori parchì vinia di piddassi un beddu pattonu annant’à l’arichji. À a fini era a so moglia, disgustata, ch’avia circu in u so portafogliu par caccianni un bigliettu. L’avia tesu trimulendu à u patronu, avia dittu avali hà duratu abbastanza, pagu a duscia è ci n’andemu. Petru Paulu s’invinia chì a donna circaia di firmà degna pà u maritu. S’invinia dinò ch’era idda chì cunducia quandu erani mossi infini. U patronu era à a purtiera è l’insultaia. Dicia chì u so maritu era un poru tippu, ch’ùn valiani nudda. Idda a si chjudia, ma à a manera ch’idda t’avia di fighjulallu, si capia ch’idda li vulia dì : sì l’omu eru statu eu, a concia socu eu chì a t’avariu missa.

Li dumandaiu, à Petru Paulu : tù dinò i mittii i cazzotti ? Mi dicia chè nò. À iddu ùn li piacia micca di fà cussì. Ma era iddu chì i chjappaia, i latri. Parichji volti l’avia impiditi di fughja, com’è l’altri impiigati. Facia u so travaddu. Era quissa u so travaddu : surviglià u camping, è chì tuttu si passessi bè.

Avà si ni stà à a casa di l’Alzu. U più ch’iddu passa tempu, hè à puliscia u so tarrenu. Faci l’ortu, puta l’alivi. Fighjola dinò a televisioni, monda. I ghjochi subratuttu, o i vechji filmi. Ma si chjina à bon’ ora in generali. U restu di u tempu, posa è pensa. In i tempi vultaia à i stabbia, di i volti, pà tirassi i biccazza. Cinghjia u fucili è viaghjaia sin’à i vechji chjosi, nitaia a surghjenti da subra, ma avali ùn ci và più. Dici chì tuttu hè à l’abbandonu. Li faci di a pena di veda i loca cussì. Meddu à ùn andacci più. Ùn fala nemmancu più à a cità. L’istati ci hè un abboccu chì ni siamu salvi. Troppu aienti. A frenesia da partuttu. L’aienti sò intuntiti. Una sera, à u caffè, ci hè un ghjòvanu chì l’hà sciappatu dui denta. Ùn sà mancu qual’iddu hè. Solu l’avia dittu ch’iddu bivia troppu. In clìnica, l’ani dittu ch’era vargugnosa, ma chì avali si vidia di tuttu. Ùn era mancu un casu isulatu. Ghjuntu l’istati, i ghjòvani subratuttu duvintaiani scemi. Tutti i ghjorna duviani curà i firiti, l’ochji imbuffati, i nasi sciappati. O allora riciviani i comà etìlichi. L’ora di a surtita di i boatti era u peghju mumentu. Si vidia n’importa chì. Ancu i morti, abbastanza suventi. Par via di l’accidenti di i vitturi. Erani tutti carchi, è dopu si tumbaiani annant’à a strada. Ma era vargugnosa di minà un vechju cussì, ancu i duttori l’aviani ditta. Iddu in cità ùn ci vulia più falà, dicia chì ‘ssu mondu quì, era un mondu ch’avia persu u capu.

A so à chì pensa, quandu mi mintuvighja tutti ‘ssi fatti, quand’iddu mi parla di sti sèculi chì ani cuminciatu. Di i danni chì u mondu novu li faci pata. A so ma ùn l’annoiu mai cù ‘ss’affari. Li chergu di riparlà di ciò chì i so ochja ani vistu, quand’era ghjòvanu. È scrivu i so parolli in un carnettu. Diu sà ciò ch’e’ ni faraghju.

A cinziana, si ni sirviani pà fà i tisani, sia pà ribradissi, sia pà aiutà a digistioni. Cù a coda sicca di u cateddu muntaninu, curaiani a rabbia di denti. Aprudaiani dinò a canteghja di u ricciu, ma quissa era piuttostu com’è pà i incantèsimi, a mittiani in un saccuchju in coghju, è a purtaiani, forsa pà alluntanà i malatii. Mi dici dinò ch’in tempu di guerra, aviani manghjatu ancu u ghjattivulpu. Li dumandu s’idda hè una burla, iddu m’accerta chè nò. Dici chì l’hà manghjatu, faciani un tianu cù u ghjattivulpu, era bonu. Dumandu s’iddu hà mai manghjatu a vulpi, dici chè nò, quissa nimu l’hà mai manghjata, d’altrondi ùn li dà micca nomu, a chjama minchjetta par ùn avè micca à chjamalla, facini cussì pà st’animali quì, li dani un cugnomu, chì sì di nò arreca a sfurtuna. ‘Ssu prisenti ch’iddu impiega mi dà u fritu à l’ossa.

Chì hè ‘ssu mondu chì vivi in u so capu ? Chì hè ciò ch’iddi vidi sempri ? U so mondu hè mortu. Com’è i sèculi sò morti. È com’iddu hè mortu u so fiddolu, tumbu in Bastia deci anni fà. Ùn la diciarà micca, quissa. Ma quandi no semu à pusà, davanti à a casa di l’Alzu, ugnitantu ci firmemu di parlà. U so sguardu achiighja versu u cimiteriu, dund’iddu riposa u so fiddolu. Hè ‘ssa piaga quì a più forti. Hè quissa chì u lacciarighja u più. Ma ùn la dici. Ùn dici micca ch’iddi ni parlaiani à a radiu nanzi chì i ciandarmi li purtessini a nova. Ùn dici micca com’iddu l’hà vistu, pà l’idintificazioni. Chì i baddi l’aviani missu u capu in pistìcciuli. Ùn dici nudda di u parchì, di u comu, di qual’hè chì l’hà fatta, innò, ùn dici nudda di ‘ssu gran mali chì u s’hà rosu tandu, chì ci rodi senza palisà u so nomu, com’è a vulpi malmindosa chì no diciamu.

Allora ripiddemu u nosciu discorsu, pà a me inchiesta : orda a trippa, si facia in dui, i donni in generali, una tira è l’altra rascia u grassu cù u culteddu… spulpà, era quandu si scumpartia i diffarenti pezzi di carri, pà u salamu, pà u ficateddu, o ancu pà spiccà i costi pieni è platti…

È avali, vi dumandu di fighjulallu bè, à Petru Paulu. Ùn hè micca un eroi. Ùn hà fattu nudda di particulari, altru chè di passà a so vita quì. À u saltu di i tempa. Vi dumandu solu di vèdalu, un’ ùltima volta. Posa vicinu à u caminu, in u chjaru scuru di ‘ssa sala, in a casa di l’Alzu. I muri sò abbughjati da u fumu. Nant’à a tola, ci hè un cunculeddu cù dui mela à drintu. U balconu hè mezu sarratu, è laca entra un raghju misareddu di luci chì li schjariighja a mità di a faccia. Iddu posa ed hè mutu. Pudariamu pinsà à calchì ritrattu campagnolu di Louis Le Nain, à una visioni stantarata di i cosi chì funi. Hè in ‘ssa pustura quì ch’e’ vi dumandu di tènalu in mimoria. In ‘ssu silenziu quì. In ‘ssu chjaru scuru di ‘ssa casa campagnola, indu iddu stessu ùn hè più chè un’ umbra. In 1971, vindisti u so taddolu. Fù u prim’ annu di i sèculi novi.

Publicatu bislinguu (cù una traduzzioni di Jean-François Rosecchi) in La Revue Littéraire, numaru 54, sittembri 2012.


mardi 25 septembre 2012

Murtoriu extrait en néerlandais


(Le passage du mouflon)

Toen ik zag die lichte vlek uit een heidebosje opdoemen. De vlek begon te bewegen, kwam tot leven, zonder enig geluid te maken. De vlek werd groter, en was niet meer alleen een kop, moor ook een romp, en al snel een lichaam, en de hele moeflon komt tevoorschijn uit een wildgang die ik zelf niet eens gevonden zou hebben. Langzaam kwam hij dichterbij, stapvoets, al lang niet meer van slag door de geluiden die hij even tevoren gehoord had. Hij kwam me tegemoet, of liever gezegd, hij zou me zo dadelijk op schootsafstand passeren, precies onder mijn post. Hij liep door, onbekommerd, en schudde met zijn kop of hij tegen de wind in wou draaien, maar er was geen onraad, dus liep hij gewoon door, mijn kant uit. Hij krijgt me in het oog, zei ik bij mezelf, maar het archetypische dier zag niets en je zou haast denken dat het volledig maling had aan mijn aanwezigheid, er lag een soort onbetamelijke uitdagendheid in zijn manier van lopen, het leek of hij de hele wereld zei naar de duivel te lopen, iets dat me bijna kwaad maakte. Hij kwam tot pal voor het rotsblok waarop ik zat, koos precies de best zichtbare platte steen uit, op nog geen twintig meter bij me vandaan en bleef daar uiteindelijk staan. Toen legde  ik mijn geweer aan. Ik richtte langdurig. Ik had hem goed onder schot, missen was onmogelijk. Het was een bok van een jaar of vijf, zes, krachtig, met schitterende horens, een buitengewone trofee. Hij strekte zijn borst, hooghartig en zeker van zijn oppermacht, absolute en koninklijke heerser van het woud, zijn horens schitterden een beetje in de ochtendzon, zijn bonte vacht, bruin en wit, was helder en glanzend, het wezen was van een totale gelukzaligheid, de diergeworden harmonie. Ik weet niet hoe lang het heeft geduurd, maar eindelijk draaide hij zijn kop, ik kon duidelijk zijn twee horens afgetekend zien tegen de achtergrond van groen, en keek me aan. Kracht vermengd met schoonheid. De ernst van het leven en de gratie. We hebben elkaar zo misschien twee minuten aangekeken. Hij met zijn vreemde dierenogen, ik met mijn geweer in de aanslag. Twee eindeloze minuten, en hoeveel keer heb ik daarin niet voor me gezien hoe hij neerviel, in een misdadig, bloederig visioen, hoe de kogels zijn hals doorboorden, zijn spieren zich spanden, zijn horens met woest geweld tegen de stenen sloegen. De dood, de dood toegebracht aan de hemelse schoonheid, de harmonie van dit alles verbroken, de hoog verheven pijnbomen en de gevlekte witomrande rotsen, de geurige bosjes wilde tijm, de blauwpaarse bergketens in de verte, de kabbelende stroompjes die zich aarzelend een doorgang zochten, met hem in het midden, als een godheid, wild en plaagziek, nog amper geboren en al tot stof vergaan, zachtaardig en primitief. Ik keek naar hem, in tweestrijd tussen het aloude jagersinstinct en een bewonderende afgunst, geprogrammeerd om te doden en bewust van zijn ultieme grootsheid, tegelijkertijd vol verlangen zijn hijgend verzet te breken en verscheurd door zijn vrijheid.
Ik liet mijn geweer zakken. Iets, diep in mijn binnenste, was geknapt. Ik stamelde hem toe: ga weg, nu meteen. Toen ik mijn geweer liet zakken ging er een soort nerveuze schok door hem heen. Ik dacht dat hij een sprong zou gaan nemen, maar hij bleef staan, bleef me aankijken, onrustig en belangstellend, bijna alsof hij iets van me verwachtte, het fatale schot, of weet ik wat voor openbaring. Ga dan, drong ik aan, ga, ik laat je leven! Hij stortte zich van de steen, met een behendigheid die je niet voor mogelijk houdt, sprong van het ene rotsblok naar de andere, verdween achter een braambosje, kwam nog één keer tevoorschijn en ging op in het kreupelhout, voorgoed.

Traduction Marilena Verheus

dimanche 16 septembre 2012

Murtoriu extraits en anglais


Ballad of the innocents (ch. 18)

I know you. I know what you're made of, voracious and never satisfied. night falls and I hear old songs that tear the thick darkness. The souls of the martyrs. They sing from the depths of their damnation. Their songs are about despair but we do not understand them. And I know you back, again and again, our laments have never driven you out. I well know what you feed. You drink the lambs blood. You can not be named.


Ballad of the innocents (ch. 19)


He hears a bell ringing away in the valley. It sounds the death knell. The children look at him and they seem to be scared. "Something wrong ? Something wrong Mark-Antony ?" He stands up, white like a shroud, his lips trembling, lump in his throat, his look's dim. He manages to say : this is hell, you know, hell, they're dead, all dead. He takes the path, he flees, the children call : "where are you going Mark-Antony ? Where are you going ?" He stops and turns. Children are like two shadows doomed to disappear. He seeks his words. He whispers something but he doesn't hear what he says. Tell them I left. Tell them I'm leaving now. Right now. Far from here. Embrace those who remain. I left. He turns back and starts running like a furious. The children see him vanish on the path.

By JF Rosecchi

mardi 4 septembre 2012

Autre sortie le 5 septembre 2012

Une nouvelle en langue corse dans La Revue Littéraire, des éditions Léo Scheer : Dopu à i muntaneri. Le texte est présenté en version bilingue (avec une traduction Jean-François Rosecchi).

samedi 14 juillet 2012

Sortie le 5 septembre 2012

Titre : Murtoriu
Sous titre : Ballade des Innocents
Traduits du corse par : Jérôme Ferrari, Marc-Olivier Ferrari et Jean-François Rosecchi.
Editeur : Actes Sud

vendredi 15 juin 2012

Hugh Thomas : A Cunquista di u Mèssicu


Hugh Thomas hè unu sturianu britànnicu. Chì fù u cunsiglieri particulari di Margaret Thatcher mentri l’anni 80. Quissa, s’e’ l’aviu sappiuta, ùn avariu pò dassi mancu circatu à leghja u libru ch’e’ v’aghju da mintuvà avali, « A Cunquista di u Mèssicu », è avariu avutu u tortu, parchì sariu passatu accantu à un’ òpara imprissiunanti. A dicu senza enfasi, a dicu frettu, parchì hè a verità. Tandu vardèmuci di i nosci idei fatti, è andemu senza ritegnu versu i libra chì u nosciu stintu ci cumanda di leghja, senza fà casu di ciò chì no cridimu di sapè di l’autori. Chì ciò chì no cridimu di sapè, à spissu ùn hà nisciuna impurtanza. Ma lachemu cascà i digrissioni : u libru di Thomas, ci voli à lèghjalu, puntu è basta, parchì zippu ch’iddu hè – 774 pàgini quantunca, senza cuntà l’annessi – ùn irrisica di cascacci da i mani. L’autori, à l’imàghjina d’altri sturiani anglossassoni com’è Boorstin o Howard Zinn, hè prima di tuttu un cuntadori, è unu scrittori. È à mè, quissa mi piaci. Mi piaci a Stodia, a ricunnoscu, quand’idda si faci literatura, ed hè un rimpròvaru ch’e’ facciu passendu à monda libri chì, malgradu a so pirtinenza universitaria, lacani da cantu a manera di cuntà. È à spissu semu sirvuti in ‘ssu duminiu quì.

Ma cuncirnendu à Hugh Thomas, u racontu hè bè à l’altezza di a noscia aspittera, è sùbitu s’entri in u sughjettu cù i svinturi di Hernandez de Cordoba, è di Juan de Grijalva, i primi à tuccà i costi di u Mèssicu in 1517 è 1518, è chì t’aviani da veru un talentu particulari, è ancu un certu vigliaccumu, pà rifusà d’entra in a Stodia. U prima s’asciuvò una disfatta trimenda contr’à i Maià di u Yucatan, è l’altru rinculò, addispiratu – è fendu valè ch’ùn era micca mandatatu pà fundà una culunia – quandu vidisti i primi sacrifizii umani in a rigioni di a futura Veracruz, in l’altu d’un tempiu didicatu à u diu sanguinariu Tezcatlipocà. Hè dunca cussì ch’iddu cumencia u libru : cù u discrittu di i primi spidizioni, di i primi baruffi, è cù un’ anàlisi di i più fini par raportu à l’alterità culturali ch’esistia trà i cunquistadori spagnoli, fiddoli di a Reconquista contr’à i Mori, è u stranu pòpulu messicà (più cunnisciuti sutt’à u nomu sbagliatu d’Aztechi).
‘Ssi Messicà ch’erani puri anch’iddi una sterpa di cunquistadori crudeli, ereti annant’à i ruvini di l’Imperu toltecu ch’iddi abbassoni è ch’iddi vampirizoni sin’à biffallu in tuttu – à l’imàghjina di i Gotti chì aviani vintu l’Imperu rumanu.

Più luntanu Thomas s’intaressa à a psiculugia di u dèbbuli Montezuma, subranu imprissiunèvuli di i Messicà. Hè un omu supirstiziosu, incunsiquenti è anch’iddu abbastanza vigliaccu, chì l’autori discrivi, un omu chì avia ghjà persu a guerra nanzi d’avè avutu l’idea di cumincialla. Chì quandu Cortés sbarcò nant’à i costi di u Mèssicu, in 1519, Montezuma avia abbandunatu tutti i so mezi, è s’era sbuffatu cridindu à u ritornu di u diu vinditteri Quetzalcoatl, o cunvintu di truvassi faccia à veri dimonia. U tintu imperatori passaia i so ghjorna à pienghja, è rifusò quantu volti di riceva l’emissarii spagnoli in a so capitali maistosa di Tenochtitlan, nanzi à u finali di mèttasi in manu guasgi da par iddu, di lacassi fà prighjuneri da un Cortés crudeli è malignu – è ancu ribeddu à u puteri culuniali spagnolu, un parsunaghju chì infatti t’avia pocu à perda – chì l’istrumintalizò com’è una puppàtula. « Montezuma guverna u Mèssicu, è ghjeu guvernu à Montezuma », dicia cìnicu u Caudillo (cussì era chjamatu Cortés, com’è più tardi u sinistru Franco) à prupòsitu di u so ustaghju. In sèguita di ‘ssu colpu di forza, l’imperatori persi tuttu u so crèditu accantu à i Messicà, è in 1520 morsi cutizatu da u so propiu pòpulu, à u principiu d’una ribillioni chì risicò di cambià a faccia di a Stodia.

È fù dunca a passata famosa di a Noche Triste, quandi i nuvelli upprissori auropeani abandunnoni a cità cunquistata, fèndusi massacrà à ugni verga da varcà, è lachendu u tisoru arrubbatu, tuttu l’oru di Montezuma chì si persi par mai in i canali di a capitali messicana. Cortés iddu stessu risicò di fassi cannà quidda notti, cascatu in acqua è fertu com’è a più parti di i so suldata. Hè un mumentu altu di ‘ssu libru – aviu guasgi da dì di ‘ssu rumanzu – chì suveta a Stodia com’idda si suvitaria l’intriga d’un filmu. Un mumentu indu a literatura di Thomas si faci òttima. Ma infatti nò, chì u momentu u più forti ferma à vena : sarà tuttu u capìtulu di a battaglia di Tenochtitlan, u ritornu di u tirrìbuli Cortés, Cortés u tistardu chì s’era ricuttitu à Tlaxcalà, è ch’era rinfurzatu oramai da parichji sbarcamenti di truppi novi, ma ancu da i so alliati Tlaxcaltechi, numici accaniti di i Messicà senza qualissi a vittoria finali di i Spagnoli saria stata impussìbuli. Chì Thomas torci u coddu quì à una lighjenda : l’Imperu messicà – cù i so miglioni d’abitanti – ùn cascò micca faccia à 900 cunquistadori barbuti è infieriti, ma contr’à una cualizioni di pòpuli chì i Mèssica aviani suttimissi, sacrificati è cannibalizati mentri i dicini d’anni. A rivìncita di ‘ssi cualizati fù implaccàbli, à l’imàghjina ci voli à dilla di a risistenza di i Messicà, è fù vissuta subratuttu com’è una vittoria propia annant’à una tirannia vechja. Thomas ùn piatta mai chì a duplicità è a rapacità di i Spagnoli duviani prestu trasfurmà ‘ssu trionfu in pèrdita difinitiva d’indipindenza. A caduta di Tenochtitlan fù dinò a fini d’un mondu, è a fini di a cultura di quissi chì si cridiani infini salvi. Un novu Mèssicu nascisti nant’à i ruvini di l’Imperu messicà, è ch’ùn saria mai più u Mèssicu.

Chì aghjustà dinò ? Comu riassuma 700 pàgini cussì ricchi in una sìmplicia crònica ? Pudemu dì chì – à spissu – u fàscinu ch’iddu risenti Thomas pà Cortés ci pari un pocu di piddà a subrana, è à certi mumenta emu timutu chì u filu di u racontu fussi uriintatu à prò di i cunquistadori, o chì u tatcherismu vinissi infini à imbrutta a piuma di l’autori. Ma puri l’ingurdizia, è a crudeltà, è ancu u stintu di manipulatori di u Caudillo ùn sò mai piattati. È nemmancu a so prupinsioni à allatrà i so suldata quant’è u Rè. Appena parziali ci cumparisci dinò – di i volti – l’attichju di i Messicà pà u cannibalismu, ancu quandu a forma rituali di ‘ssa pràtica hè dimustrata. Ma malgradu ‘ssu punti cuntistèvuli, ci pari quantunca chì, à u finali, u sguardu ferma abbastanza ubbiettivu è unestu. U martiru di Cuauhthémoc, par esempiu, u imperatori ribeddu è curaghjosu chì riiscisti un tempu à ridrizzà a spiranza di i Messicà, ci hè discrittu cù tutti i ditagli, ma di manera imparziali pà i Spagnoli : « Fù straziatu Cuauhtémoc lièndulu à un palu, po’ li funi ciuttati i pedi (forsa pò dassi i mani) in l’ogliu buddenti, chì dopu ci fù missu u focu. U disgraziatu avia pruvatu d’appiccassi capu nanzi ». Un suppliziu senza nomu, da smizacci u cori. A distruzzioni di Tenochtitlan, mentri a battaglia di 1521, hè dinò evucata com’è un crìminu senza equivalenti à quiddi tempi, è à u longu di i pàgini hè dinò missa in avanti, è quissa cù una vera ammirazioni, a qualità di a puisia schietta è stranamenti muderna di l’Indiani. Un esempiu :

In celi una luna
In faccia à tè una bucca ;
In celi i stiddi à millai,
In faccia à tè dui ochji solu.

È po’, comu finiscia senza mintuvà a soma di i dittagli, cuncirnendu a vita di i Messicà, a so cultura, a so educazioni, ma dinò dittagli d’una ricchezza senza fini annant’à i cumbatti, l’urganizazioni di i spidizioni spagnoli è di a culunizazioni, a sucità è a Stodia spagnola di u XVIu, è po’ ancu annant’à a vita di tutti i ghjorna, è u cunfrontu culturali trà Indiani è Auropeani, com’iddu ni tistimuniighja ‘ssu menu arrigalatu da l’indigenii à i cunquistadori : « si vidiani offra a carri – ghjàcaru, ghjaddinacciu o altra robba (fasgianu, parnici, ursu, iguana, ànitra o tali è tali altri di i quaranta razzi di bulami chì spiritaiani u lavu). Li daghjìani dinò i cardi è i topi in salza, i tritoni, larvi acquàtichi, capacciuti, furmìculi aluti, ranochji è varmi d’agava. Si pò induvinà à u silenziu di i mimurialisti chì si piatti ùn li garbaiani tantu… Puri, li piacìani i larvi di salamandri quant’è l’anguiddi… ». Ùn pari forsa micca, cussì, ma hè dinò ‘ssu stilu di discrizzioni chì mi faci apprizià un racontu…

mercredi 13 juin 2012

L’ànghjuli di Vènera


A vita. Eccu a quistioni maiori, tantu filusòfica chè propiu scentìfica, chì faci matriculà l’astrunomi dipoi i sèculi. Scantà u quistiunamentu annant’à a vita, à nomu di l’irraziunali, o di a fantasia, è vulemu bè dì di a vita in altrù, for di a Tarra, saria com’è di nigà a pulsioni primiera chì boca l’omu versu u Spaziu. Da i primi usservatori di l’Antichità à no, hè quissa a chièstula maiò, chièstula fundamintali è ingusciosa : sapè sì no semu i soli à campà in l’universu. Par avali a risposta chì s’imponi hè bedda chjara : i cundizioni di a vita, di u so sbuccià, di a so prisenza affirmata, ‘ssi cundizioni ùn sò prisenti chè annant’à a noscia pianetta, a Tarra, u solu locu chì senza cuntesta – è par forza – a vita ci hè accirtata. Ma puri a visioni di i scentìfichi hà oghji evuluatu, è u discorsu annant’à i pussibilità di scuntrà formi di vita, è micca chè in i cunfini i più alluntanati, micca chè suvitendu u solu mudellu tarrestru, ‘ssa visioni cunnosci certi sfumaturi di i più intarissanti. Meddu : hè ‘ssa prublemàtica chì cummanda i missioni scentìfichi i più ambiziosi di i nosci tempa.

È senza andà sin’à spiculà annant’à i pussibilità arrigalati da i novi cuntrati chì s’aprini oramai à a noscia cunniscenza, ma troppu luntani par palisà i so sicreti – com’è par esempiu i circundarii mistiriosi di l’esopianetti – hè bè u nosciu sistemu sulariu chì s’affirma com’è u locu u più favurèvuli pà truvà un ghjornu a vistica cussì ricircata. U sistemu sulariu parchì quì vicinu, manenti ancu, è subratuttu monda più divirsificatu chè ciò chì s’era pinsatu sin’ad avali. Un’ equazioni, chì s’appoghja annant’à a sola spirienza chì no t’avemu di a vita – a noscia – ci boca à circalla indu chì l’acqua hè prisenti, è subratuttu l’acqua lìquida. Oghji, a sapemu, l’acqua hè bè dapartuttu in l’universu, ma sì no l’avemu scelta sutt’à a forma di ghjacciu, o di vapori in l’atmusfera d’altri pianetti, hè a forma lìquida chì pari di vulessi fà di i più rari. Ma raru ùn voli micca dì inesistenti, è i scuparti di i trenta ùltimi annati ani rivuluziunatu in ‘ssu duminiu tuttu ciò chì no sapiamu, è tuttu ciò chì no pudemu aspittà à parta da ‘ssi cunniscenzi novi.

L’acqua lìquida, ùn la truvaremu indocu annant’à a surfazia di calchì astru ch’iddu fussi di u nosciu sistemu. Ma purtanti esisti, senza dùbbitu, in certi cundizioni particulari chì oramai ci tocca à piddà in contu. Ghjà annant’à Auropa, un satellitu di Ghjupiteru appena più minori chè a Luna, emu capitu ch’un veru uceanu d’acqua salita si piattaia sutt’à una crusta di ghjacciu sdrisgiata com’è a noscia Banchisa. A intarrugazioni hè di sapè quantu hè spissa a prutizzioni di ghjacciu d’Auropa, ma i stimazioni vani da 30 à 10 km sicondu i spicialisti, cù forsa i loca menu spissi à u niveddu di l’equatori. L’uceanu stessu faria 100 km di prufundori, è saria abbastanza caldu, o riscaldatu in certi zoni, pà favurizà a nàscita d’una vita. Hè d’altrondi dui volti più maiori chè tutti l’uceani di a Tarra arriuniti ! Hè dunca talmenti presa in cunsidarazioni ‘ssa pussibilità d’una vita stratarrestra annant’à Auropa chì i missioni di splurazioni futuri duvariani parta versu 2020, piddendu a sèguita di a sonda Galileo chì, in 2003, palisò l’esistenza di l’uceanu chì no evuchemu. Dopu, i scentìfichi fecini chì a sonda si lampessi da par idda in l’atmusfera di Ghjupiteru, è quissa pà schisgià una cuntaminazioni d’Auropa par via di i batterii tarrestri…

Ma Auropa ùn hè mancu u solu locu di u sistemu sulariu à prisintà i cundizioni prupizii à a nàscita di a vita. Si supponi par esempiu ch’un uceanu, o più esattamenti i mari, esistariani dinò sutt’à i ghjacci d’Enceladu, una luna attiva di Saturnu, indu i geyser sò stati visti à u polu miridiunali. È d’altri satelliti com’è Callistu o Titanu pudariani piattà anch’iddi un uceanu luntanu sutt’à a so crusta ghjacciata, ancu puri sì quì i cundizioni di l’affacchera d’una vita micrubiana parini appena più diffìciuli. Infini, cuncirnendu l’ùltimu mintuvatu, ùn hè mancu tantu a prisenza di l’acqua lìquida chì intarrughighja a cumunità scentìfica, ma u fattu chì Titanu, astru veramenti maiori di più di 5000 km di diametru, fussi u solu locu for di a Tarra indu i lavi è i mari lìquidi siani prisenti in surfazia. Ma sò infatti lavi d’ettanu o di mettanu, alimintati sicondu i staghjoni cù i piuviti di a stessa cumpusizioni. Sì no pricisemu u fattu chì Titanu pussedi dinò un’ atmusfera zippa fatta d’azottu à 98%, truvemu quì i cundizioni i più vicini à ciò ch’iddu ci fù annant’à a Tarra quandu a vita ci nascisti, 3 o 4 migliarda d’annati fà. L’ipòtesi ch’una vita batteriulògica fussi prisenti annant’à Titanu faci chì l’Americani è l’Auropeani ani missu i so forzi in cumunu pà mandà una grossa spidizioni rubutizata, « Titan Saturn System Mission », chì duvaria parta à a fini di u dicenniu, è tuccà u satellitu à l’orizonti 2030. Pacenzia dunca, ch’uni pochi di risposti l’avaremu tandu.

Ma comu evucà a ricirca di a vita in u nosciu sistemu senza parlà di Marzu, è sapendu chì tutti i spiranzi sò piazzati in quissa pianetta chì, à modu rigulari, hè a più vicina di a Tarra. À prima vista, Marzu hè un disertu infinitu, una pianetta prisintata in generali com’è sicca, ma quantunca cù dui calotti pularii fatti di ghjacciu di carbonu in surfazia, è forsa di più di 15% dinò di ghjacciu d’acqua (monda di più pà certi spicialisti chì pensani chì i quantità sprupusitati d’acqua ghjacciata si piattariani sutt’à una cuprèndula carbònica). Una prisenza di l’acqua, in tutti casi, oghji cunfirmata ancu in l’altri rigioni di a pianetta, ancu puri s’idda si piatta – sempri ghjacciata – sutt’à a pulvariccia russa è ussidata chì dà à Marzu u so culori cussì cèlebru. Ma un’ acqua chì, in certi cundizioni, pudaria curra par poca durata, sdrughjindu sutt’à una sciappa di ghjacciu riscaldata da u soli. È certi fottò di i più sedii attestani di ‘ssu fenòmenu. A vita pussìbuli annant’à Marzu, dunca ? Ferma sempri diffìciuli d’èssani cunvintu, o mancu s’iddu si fighjola i cundizioni attuali annant’à a pianetta, ma inveci a prubabilità d’una vita passata, à u mumentu chì Marzu era ricupartu d’un uceanu d’acqua – più di 3 migliarda d’annati fà – ùn hè mancu appena scantata da l’astrunomi, è u dibàttitu hè ancu statu rilanciatu pocu fà, cuncirnendu una vita attuali, quandi una squatra di circadori australiani hà dimustratu chì Marzu pudia essa abitèvuli ma… suttitarra, è più esattamenti da 7 à 36 km in prufundori sì a purusità di a pianetta hè quissa chì no imaginemu. Veni à dì chì, in certi sàpari è inzìculi di u so tarrenu prufundu, Marzu pudaria permetta chì l’acqua lìquida è a timparatura dulci siani prisenti quant’è nant’à a Tarra ! Un paradisu pà una vita micrubiana, ma chì par avali nimu hè andatu à svirghjinà cù u so zapponu…

Ma si pudaria ancu chì a vita ci sbucchessi di colpu, indu ùn l’aspittemu micca, in certi cundizioni ch’ùn pudiamu priveda. Senza acqua lìquida, senza surghjenti di calori favurèvuli, luntanu da i cuntesti clàssichi chì a Tarra ci imponi d’imaginà… È tandu pinsemu à a pianetta Vènera, a più vicina di a Tarra, 45 miglioni di km, quissa chì li risembia u più dinò in murfulugia, ma a menu fraquintata dinò da i sondi tarrestri, par via di i so cundizioni infirnali di surfazia : una atmusfera carca à timpesti, centu volti più zippa chè quissa di a Tarra, una timparatura di 490°, è una prissioni di 90 bar chì ci sfracicaria di colpu com’è chì no fussimu stati furmìculi, infini un’ attività vulcànica di i più intensi, cù fiumi di lava à 1000°… Ma quissa hè par ciò ch’idda ci rigala Vènera à u niveddu di u tarrenu, o in a so atmusfera bassa, chì in altitùdina i cundizioni sò altri, è ancu par dilla franca, si poni prisintà sutt’à una forma accittèvuli. À 50 km d’altezza, par esempiu, i ballò meteò lacati da i sondi suviètichi vegà, in 1985, misuroni i timparaturi chì andaiani da 30° à 40°, cù una prissioni da paragunà à quissa prisenti annant’à a Tarra. In a stessa zona, si scupristi dinò chì l’acqua era prisenti à 25% (à mezu à un bagnu pocu accuglienti, hè vera, cumpostu subratuttu d’àcidu sulfùricu). Infini, un fènomenu di i più strani, è par avali firmatu senza spiicazioni, fù usservatu à 80 km d’altitùdina, subra à a sciappa maiori di i nìvuli : « calcosa », suvitendu a furmulazioni di u spicialistu Charles Frankel*, ingutti à ‘ssu niveddu a mità di l’energia ultraviuletta vinuta da u Soli, un pocu com’iddi facini i pianti annant’à a Tarra. ‘Ssa bizarraria, unnancu spiicata, pudaria avè un’ orìgini biulògica sicondu à uni pochi  di scentìfichi, è tandu ci truvariamu davanti à una forma di vita di i più strani, di i più impinsèvuli sì no ci fidemu à i schemi i più raprisintati oghji da l’esobiulugia. Una vita chì bularia – sutt’à chì forma ? – in i stesi vintosi di Vènera, aspittendu chì i missioni futuri stabilissini ciò chì saria l’evenimentu maiori di l’insembu di a noscia Stodia : u primu cuntattu.

Ma da st’ànghjuli imprubàbili di Vènera à i pussìbuli criaturi amfìbichi d’Auropa, da l’eventuali batterii marziani à i microbi tichji à mettanu di Titanu, par avali ni semu sempri à spiculà. Nisciuna prova di vita hè stata arricata, è nienti hà vulsutu bruddicà par avali davanti à i radar di i nosci sondi intrèpidi. Ma una cosa hà avanzatu, à for è à misura chì l’ignuranza di u Cosmu pirdia u tarrenu, un’idea chì paria scema fin ch’ùn aviamu imparatu a pirmanenza di i stessi règuli univirsali di a fìsica chì ci inturniighja : ciò chì hè pazzia hè di creda chì no sariamu ùnichi, è soli in tuttu l’universu. Sì a vita hè nata quì, è sì i cundizioni pà a so cumparizioni parini d’essa cussì prisenti in tuttu u sistemu sulariu, voli dì certamenti chì, più chè d’essa prubàbili, si pudaria chì a vita sighi infatti a règula. D’ùn pudè veda oghji ciò chì d’evidenza hè unniprisenti, eccu ciò chì ci duvaria renda ùmili, in l’accittazioni di i nosci lìmiti, è di a noscia vera diminsioni in quissa immensità fatta à miglioni di migliarda di sistemi altri, è di pianetti chì, par piatti ch’iddi fermani, esistini bè. È oghji quissa l’emu capita.


*Autori d’un libru, Dernières Nouvelles des Planètes, Seuil, 2009, à qualissu impristemu monda pà ‘ssa crònica.







lundi 11 juin 2012

Calchì figura di stilu ind’è Lovecraft


Howard Phillips Lovecraft… Nienti chè u nomu, ghjà, v’annuncia un prugrammu di i più strani. A casata, Lovecraft, cumencia cù una parolla chì faria guasgi pinsà à l’amori, a dilicatezza, à ciò chì l’umanu teni di più suttili è di più dèbbuli ; ma sùbitu si vasta in calchì suffissera pazza, calchì onomatupea chì faria pinsà à unu sbottu di ciarbeddu contr’à un muru, à u tarrori di l’ossa scuncassati, à un blitzkrieg abbissali indu i ranochji in guerra sariani sfracicati sutt’à i roti d’un vasceddu malaviatu. U nomu, iddu, duppiu è à pena troppu raffinatu, mundanu, Howard Phillips, puzza a vechja aristucrazia wasp di a Nova Ingliterra, si poni à pusà cussì cù un accentu yankee chì avaria varcatu i sèculi senza nisciun alterazioni, pà vena à scialbassi sgherbatu, zotticu è disturbatu frà mezu à u stolu di l’immigranti chì invadiscini i mola è i camin di farru d’un paesu chì, da a so fundazioni, s’offendi trà u cunsirvatismu assulutu è u muvimentu sfrinatu. Un nomu chì, presu infini in a so glubalità, veni à dì trà sinsibilità umanista, bizarraria vischjosa è arcaismu fòbbicu – di tuttu ciò chì u mondu appronta di buliumu è di missa à morti di l’òrdini anzianu è snob – un nomu dunca chì, in i so paradossi è a so sfumatura inchiitanti, dici ghjà un distinu, una pustura criatrici, è subratuttu – dìmula – unu stilu. È ghjustappuntu di stilu, ni sarà quistioni quì, postu chì, vultendu un ètimu versu i litturi persi di quiddu geniu di u spaventu, hè ‘ssu stilu chì mi hà parlatu, è chì ghje’ aghju vulsutu intarrugà.

A dicu sùbitu, ùn mi so micca ciuttatu in l’integrali di l’òpara di Lovecraft, ch’e’ pussedu, pà ritruvà a ricchezza di ‘ssu suffiu chì mi deti più ghjòvanu, forsa, a brama di duvintà un ghjornu u mudestu scrittori ch’e’ socu duvintatu. Unu scrittori chì risintisti un ghjornu ‘ssu bisognu pratinziunosu di renda un umaghju à u so maestru, parudièndulu in a falsa nuvella « u nannu maladettu », intigrata à un capitulu di 51 Pegasi, libru ghjà beddu scrittu in u disideriu di palisà un amori diraghjunèvuli ch’e’ spartu cù u mattaghjatu di Providence, al dilà ben sicura di a spartera di u stessu geniu è di u stessu talentu : ma voddu parlà piuttostu quì di l’amori di l’astrunumia, chì, ni socu sicuru, vi laca senza boci. Ma passemu.

Aghju ripresu dunca à Lovecraft ind’è ch’iddu mi paria sempri accissìbuli : una nuvella curta – setti pàgini – intitulata « a turbera spiritata », è un puema longu, pà circà d’equilibrà l’affari, intitulatu bizarramenti « Psychopompos ». À ‘ssu prupòsitu, tengu à fà rimarcà chì ‘ssu puema varùculu, cù u so tìtulu tontu, fù traduttu in francesu da un certu François Truchaud, ch’ùn mi pari micca ch’iddu t’avissi nisciun ligamu di parintia cù u sineastu bobò à qualissu vo pinseti.

Ma voltu à i me raconti. A nuvella, « a turbera spiritata », è u puema ch’aghju evucatu, t’ani dui o trè affari in cumunu, chì m’ani stunatu. Dighjà, nè l’una nè l’altra parlani di i loca abituali di i stodii di Lovecraft. Quì, ùn semu nè in una cità, riali o invintata, di Nova Ingliterra, nè in u spaziu ghjacciatu è vardatu da u bughju Nyarlathotep, vardianu di i chjavi di u so statu com’è ugnunu sà. Ma inveci semu spaisati una volta in Irlanda – pà a nuvella – è un’ altra volta in a ròstica Auvergne pà a puisia. Dopu, i fratturi di u tempu ci mettini faccia à divinità di l’Antichità pà a nuvella, com’è Demeter o Artemis, o ci trasportani in u più gòtticu Medievu francesu in ciò chì cuncerna u puema. Pudariamu pinsà chì ‘ssi dispiazzamenti geugràfichi o timpurali, luntanu da l’ambiu famiglieri di a Miskatonic River, quatru abituali di i passati di Lovecraft, avariani pirmissu à l’autori di scantassi pà una volta da i so temàtichi o i so figuri di stilu pridiletti. Ma nò. À fighjulà da più vicinu, l’embiu interu di Lovecraft, u so universu criatori, si ritrova quì in riduzzioni, cù monda punti cumuni si no riflittimu bè.

Facciu curtu ma vi riassumu i dui raconti. A nuvella si passa dunca in Irlanda, in a campagna sporca di Kilderry. Semu in un ambienti di paesa persi, di stagna, di casteddi frusti è inuspitalieri. U narratori hè statu invitatu da u so amicu Denys Berry, chì hè u sgiò di u locu, è sarà tistimoniu di u casticu patutu da l’uvrieri chì duviani assiccà i padola pà caccià a turba. Si trova – com’è l’aghju ghjà evucata – chì ‘ssi padola sò prutetti da l’antichi divinità di a Grecia clàssica. È u spaventu intarvinarà cù a trasfurmazioni di l’uvrieri – tutti frusteri – in ranochji disgustanti, mentri chì Barry, iddu, sarà divuratu da certi boci invisìbuli mentri ch’iddu si farà strascinà versu u spaziu eternu, è murarà cù i cunvulsioni abituali chì vi dani sempri u stessu sbileghju ind’è Lovecraft. Passendu, si pò rimarcà una temàtica cumuna trà Lovecraft è Tolkien : a punizioni intarveni pà l’uvrieri è u sgiò parchì ani vulsutu, à nomu di u prugressu, assiccà un locu vèrghjini è naturali. Ma sì, ind’è Lovecraft, i mostri, o i forzi malèfichi, difendini u mondu anzianu contr’à una forma d’industrializazioni vulsuta da l’omu, ind’è Tolkien sò l’òmini chì sò i vardiani di l’armunia di a vechja ruralità tradiziunali mentri chì i dimonia, ch’iddi siini l’Orchi o i Nazgul, simbulizighjani piuttostu l’avanzata pazza è divastatrici di l’indùstria micànica.

Parlemu appena di u puema, avali, « Psychopompos ». U dicorru hè dinò situatu in i campagni salvàtichi, à l’umbra d’un casteddu dannatu, ma inveci quì semu in Auvergne, è à u Medievu. A stodia hè tirrìbuli, chì conta l’assassiniu di u fiddolu di l’intindenti, u « bailli ». I culpèvuli di ‘ssu dannu ? U signori di Blois è a so moglia. Più esattamenti, hè a moglia di u signori, trasfurmata in una spezia di sarpi suzza, chì punghji u ziteddu nanzi di fassi tumbà di piola da a curcia mamma, a sposa di u « bailli », dunca. Un annu dopu, hè u Signori di Blois, trasfurmatu anch’iddu in lubbu, chì circa di vindicassi, ma hè fertu da u intindenti è si ni và à mora in furesta, anch’iddu in un padolu. Fattu più raru ind’è Lovecraft, è chì s’alluntanighja abbastanza da a mitulugia ch’iddu invintò (Cthulhu è i so diffarenti gitoni), ci hè ancu in a puisia una intarvinzioni inaspittata di u Cristu, chì cumparisci sutt’à a forma d’un lumu cilestu chì pruteghji a casa di u « bailli » mentri l’assaltu di i lubba.

Ma sì no pudemu pinsà chì a prisenza in ‘ssu testu d’elementi culturali medievali o cristiani sò cuncessi à a parudia, è ancu à l’amusamentu d’unu spicialistu carcu à erudizioni stòrica, ritruvemu puri in i dui criazioni uni pochi di tematichi « naturali », forti, di u spaventu lovecraftianu, è di figuri stilistichi chì facini a cuerenza è a putenza di st’òpara. Tenini quì in ‘ssu picculu riassuntu :

- In i dui testi u mali cumparisci sutt’à a forma di rittili, o di bàtrachi abuminèvuli (l’uvrieri duvintati ranochji, a moglia di u signori chì pidda a forma d’una sarpi).
- I baddi pagani di a nuvella sò da avvicinà di a strigaria di a puisia, ma in ugni casu ci hè l’adurazioni di divinità impinsèvuli, cù ben sicura tuttu u corpus d’aghjittivi carattarìstichi chì accumpagnani a discrizzioni di i rituali.
- L’aristucrazia hè culpita ugni volta, sia vìttima di a so ingurdizia in a nuvella, sia cumprumissa cù i forzi maligni in u puema.
- L’orrori si palesa mentri u sonniu di u narratori in Kilderry, o mentri u pènciulu di a moglia di u « bailli ».
- Ci sò quì i formi strani chì baddani sutt’à a luna, è culà a stessa luna malmindosa chì accumpagna a barabbagna di i lubba.
- Infini i padola infesti sò prisenti in i dui raconti, sia par caccianni a turba o sbandacci l’uvrieri dannati, sia par ch’iddu ci si pirdissi par sempri u Signori di Blois.

Ma al dilà di i ligami trà i dui scritti, pudariamu mintuvà dinò ‘ssi figuri raprisintativi, chì m’ani marcatu subratuttu in a nuvella, è chì no ritruvemu ripittuti middi volti, à a manera d’una litania, in quantu testi di Lovecraft :

- I mùsichi disgustanti tirati da pìfani o cialameddi mistiriosi annunciani l’affaccata di u spaventu.
- Una sfaccion di locu appronta a sparizioni di l’umanità.
- Unu stolu d’aienti disumanizati viaghjani incuscenti versu a morti.
- Un parsunaghju cintrali mori in i peghju strazii pussìbuli, fendu certi gneri atroci, è lampendu i brioni insuppurtèvuli.
- A minaccia dormi in un mondu di pantaniccia è d’acqua (invinimuci chì Cthulhu stessu ghjaci in fundu di l’Uceanu).
- Infini una cunfruntazioni sempiterna esisti trà u mondu bassu di l’òmini è i forzi còsmichi, o abissali, di i divinità o di i dimonia.

Eccu, mi ci voli dunca à compia, è postu ch’e’ ni ghjungu à a fini di ‘ssa pìccula intarvinzioni, è ch’e’ parlu di a nuvella, ùn mi possu impidì di lacavvi cù ‘ssa frasa furmidèvuli chì chjudi tutti sti categurii stilistichi ch’aghju pricisatu, una frasa amblemàtica s’e’ possu dì di a scrittura di Lovecraft, è ch’ugni scrittori avaria vulsutu caccià un ghjornu da i so matriculeri : « St’umbra schifizzosa paria à u me spìritu sbandatu un ritrattu mustruosu, una caricatura prascita sciuta da un sunniacciu, una figura sacrileghja di ciò ch’era statu Denys Barry. »

« Di ciò ch’era statu Denys Berry »… pinseti. In u spaventu di Lovecraft, l’omu sacrificatu, l’omu minuzzatu perdi a so umanità, è duventa solu… una cosa, calcosa, un affari senza nomu, senza parolla pà discriva u so statu, duventa l’Indicìbuli, « the Unnamable »… È à traversu u sunniacciu, à traversu a scimizia, cumparisci dunca tuttu ciò chì u spiritu rifusa di furmulà, o chì a lingua s’intardisci di dì. Stunanti chì ciò chì ci ferma u più, à a surtita di st’universu infinitu di parolli, stu furmiculaghju d’aghjettivi varii à più pudè, stunanti chì a figura stilistica a più prisenti ind’è guasgi tutti i littori quandu si compii à H.P.Lovecraft, fussi ghjustappuntu a putenza di ciò ch’iddu piazzaia… al dilà di a sprissioni, al dilà di ciò chì ugni linguaghju umanu pudarà mai discriva.


Testu lettu à a cunfarenza Regards sur H.P. Lovecraft, 22 di frivaghju 2012, Università di Corsica.

dimanche 10 juin 2012

A literatura invintò u western mudernu


À a fini di l’anni 60, u western clàssicu avia ghjà principiatu a so mutazioni versu un rialismu novu, è a rimissa in quistioni di a visioni rumàntica – o naziunalista – d’una Stodia americana mitificata. A contracultura americana, influinzata da u muvimentu pacifistu drizzatu contr’à a guerra di u Vietnam, ma dinò a crèscita d’un western talianu chì rispundia à d’altri còdici chè quiddi d’Hollywood, aviani inchjaccatu u gènnaru più chè bè, è u fioccu cuminciaia à ricopra di manera sicura u western di l’eruizazioni di a cunquista. Par ciò chì tocca à a raprisintazioni di l’Indiani in i western, par esempiu, certi filmi rivindicativi com’è Little Big Man, o Un Omu Chjamatu Cavaddu, sciuti tutt’è dui in 1970, sò da cunsidarà com’è significativi d’una vera rivuluzioni culturali chì bucaia tandu l’Americani à ripinsà a so Stodia luntanu da i bucii imperialisti. Ciò chì si sà menu, o ch’ùn si mintuvighja guasgi mai, hè chì a literatura avia agitu capu nanzi, è ch’era idda, infatti, a vera surghjenti d’ispirazioni di ‘ssu novu sinemà di cuntistazioni.

U primu filmu ch’emu mintuvatu, rializatu da Arthur Penn, presi cussì i so ràdichi in un rumanzu di Thomas Berger sciutu in 1964, è u sicondu si spiraia direttamenti d’un racontu curtu d’una scrittrici di l’Iowa, Dorothy Marie Johnson, chì l’avia publicatu ghjà in 1953 sutt’à u tìtulu di A Man Called Horse. Ùn era d’altrondi mancu a so prima prova in quissu duminiu, postu chì l’autori avia ghjà firmatu in 1949 un testu intitulatu The Man Who Shot Liberty Valence chì, purtatu annant’à a tela da John Ford, duvia tribbulà appena l’imàgina di l’eroi vinditteri abituali, musciatu dèbbuli quì, ma affiancatu ancu assà da un ghjustizieri di l’umbra (John Wayne) assassinu à a so piazza d’un gattivu pistolero chì tarrurizaia a pupulazioni.

Vinia dinò da a literatura u cuntruvirsatu The Outlaw Josey Wales, chì l’autori n’era u bughju Asa Earl Carter, più cunnisciutu sutt’à u numìgnulu di Forrest Carter, anzianu membru di u Ku Klux Klan, è chì avia publicatu u libru originali in 1973. Par quissi chì l’ani vistu – u libru ci dubbitemu chì nimu l’hà avutu in manu, è nemmancu no – u filmu facia a parti bella à i Sudisti, è nanzi tuttu à a banda di u crudeli è stòricu Bloody Bill Anderson, chì l’eroi (Clint Eastwood) avia righjuntu dopu chì i Nurdisti avissini stirpatu a so famidda. Insuttimissu in tuttu à l’Unioni, Josey Wales compii i Yankee à palati à u longu di u filmu, aiutatu ch’iddu hè da un vechju indianu è una squaw chì pacialighjani senza distinazioni, po’ dopu da una vechja donna vìttima anch’idda da l’òrdini di i vincidori. Ribeddu, viulenti, dirranghjenti in tuttu, u filmu hè qualificatu da « revisionist western » da i crìtichi americani, è avarà forsa ghjucatu pà cunsulidà a riputazioni stremista d’un Clint Eastwood chì a seria di l’Aspittori Harry ùn avia fattu nienti pà arranghjà. Cridimu piuttostu chì l’attori – è à tempu u rializatori di Josey Wales, pricisèmula – hè un parsunaghju appena più cumplessu chè quissa. Cunsirvatori è ripublicanu, certu, ma in u stessu tempu pacifistu è fiministu, è spiritatu da u passatu è da a rumpera finali di i mondi è di l’èssari. St’ùltimu aspettu, più suttili, sarà forsa dinò da piddà in contu pà capiscia u filmu maistosu – è beddu singulari – chì no evuchemu.

Ma vultemu à a literatura. Dopu à una travirsata di u biotu mentri l’anni 80 – annant’à qualissa no vultaremu – u western duvarà dinò à i scrittori una parti di a so rinàscita. Unu di i filmi maiori à ritruvà u filu di i western naturalisti è pro-indiani di l’anni 70 sarà u famosu Dances with Wolves, cù Kevin Costner, indu l’attori parlani lakotà una bedda parti di u filmu. Infatti u scenaristu ùn era altru chè Michael Blake, un rumanzieru chì dui anni nanzi avia publicatu, cù un successu chì li permetti oghji di scialàssila in un ranch di l’Arizonà, un rumanzu cù u tìtulu epònimu.

Infini dui altri filmi culti di u XXIu sèculu sarani stati anticipati da rumanzi cèlebri. S’agisci prima di u mìticu The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford, cù una parfurmenza d’attori straurdinaria di Casey Affleck, è ch’era duvutu à un rumanzu di 1983 firmatu da Ron Hansen. In ‘ssu filmu intilligenti, hè u parcursu pisculògicu d’un tradittori chì no suvitemu : u banditu Robert Ford chì tumbò un Jesse James à l’orlu di a scimizia, è chì ghjucò a scena in i teatri americani duvintendu u paganacciu d’un pùblicu acquistatu à a vìttima. Una ciuttata senza para in a Stodia è a suciulugia di l’America di a fin di u XIXu, in a so cumplessità, a so viulenza, è a so difficultà à ricustruissi dopu à a Guerra Civili.

L’altru filmu chì no evucaiamu quì subra hè u riisciutu True Grit di i frateddi Coen, sciutu in 2010, è chì ùn era altru chè l’adattazioni d’un filmu di 1969, cunnisciutu in Francia sutt’à u tìtulu di Cent dollars pour un Shérif. Al dilà d’essa forsa u nosciu western prafiritu, ‘ssa prima virsioni arrigalaia – pinsemu – u so più bellu rolu à un John Wayne invichjatu è frustu da a vita. U scenariu – cù calchì mudìfica trà 1969 è 2010 – conta a stodia d’una ghjuvanetta chì paga i sirvizii d’un vechju sceriffu, briaconu ma curaghjosu, pà chjappà l’assassinu di u so babbu. Una stodia di taddonu, bella è univirsali, chì pidda una diminsioni lìrica cù a tucca di i Coen, subratuttu à a fini di u filmu, ritimata da a magnìfica canzona Leaning on the Everlasting Arms, un innu rilighjosu di 1887 ripresu da a cantatrici folk Iris DeMent. Ci intarissaia ben sicura di pricisà chì i dui virsioni di True Grit, una volta di più, venini da un rumanzu di Charles Portis, publicatu in 1968. Annata biata chì vidisti l’umanità cissà d’essa vechja è balorda. Sì no ci pudemu pirmetta.

samedi 9 juin 2012

Sukkwan Island, capu d’òpara tirrificanti


Vengu di finiscia u libru di David Vann, Sukkwan Island, è à tempu di piddammi u più grossu pattonu literariu dipoi Blood Meridian, di Cormac McCarthy. Ancu arisera, ni parlaiu cù un amicu, li diciu ch’iddu esistia un filu trà ‘ssi dui autori, una putenza similaria, è oghji, fendu calchì ricirca, scopru chì Vann cunsidarighja à McCarthy com’è u so autori prafiritu. È si vidi d’altrondi in u stilu una certa influenza, in a manera d’intigrà i diàlughi à u testu narrativu, par esempiu, è s’iddu ùn si cunniscìa a gènesi di u libru di Vann, si pudaria ancu creda à calchì sumidda cù The Road, sempri di McCarthy, i dui testi liendu à modu tràgicu u distinu d’un babbu cù u so fiddolu.

Ma ùn ci hè puri quì nisciun imprèstitu temàticu. Solu, forsa, una cumunità di pinsamentu pussìbuli, è un talentu cussì forti ind’è l’unu è ind’è l’altru. A verità hè chì u libru di Vann si spira di a so propia stodia : quandu t’avia trèdici anni, u so babbu – spiccatu cù a so mamma – li pruposti di passà un annu solu cun iddu annant’à un’ ìsula di l’Alaskà. U ghjòvanu David rifusò, è pocu dopu imparò chì u babbu, scantatu listessi annant’à quidda ìsula, s’era tiratu una badda in capu. ‘Ssu drama duvintarà tandu a surghjenti ussessiunali d’un rumanzu chì Vann mittarà deci anni à scriva, è chì sarà rifusatu da tutti l’editori sin’à u ghjornu ch’iddu si vinciarà un premiu literariu d’impurtanza. Infatti, in a so virsioni americana, u libru hè una ricolta di parichji nuvelli, intitulata « Legend of a Suicide », è « Sukkwan Island » n’hè u testu u più maiori, quissu sceltu da l’edizioni francesi Gallmeister, spicializati in u nature writing.

U rumanzu, dunca, principia esattamenti com’è a passata tràgica ch’emu mintuvatu. Jim, u babbu, è u so fiddolu Roy si facini lacà annant’à l’ìsula di Sukkwan, nant’à i costi di l’Alaskà, dicisi à passacci tremindui un’ annata intreva. Capimu bè chì l’autori stuzzica quì i so propii dimonia. Sutt’à a figura di Roy, u pudemu imaginà partitu pà ‘ssu viaghju ch’iddu avia rifusatu ziteddu, è ch’era finitu cù a morti di u so babbu. Si pudaria ancu creda chì ‘ssu scrittu – cù i so variazioni di a virsioni originali, tutti appughjati à senta dì annant’à a stessa temàtica – hè una forma di terapia parsunali, di cunfruntazioni à ‘ssu mumentu bughju di a so vita. Forsa pà circà i chjavi d’un misteru mòrbidu, o allora pà libaràssini. Ma puri ùn saremu micca quì in un racontu autobiugràfficu schiettu, è prestu a fizzioni intarveni, à dà un suffiu è una diminsioni da veru abbaraculenti, traumatizenti, à ciò chì hà da siguità.

Chì pudemu dì di a stodia senza fà u sacrileghju di palisà l’intriga ? Chì ghjustappuntu in ‘ssu testu nienti devi essa statu palisatu capu nanzi à u littori. Chì nienti di ciò chì si pò imaginà hà da succeda sutt’à a forma chì s’aspittaria. È chì a tinsioni nata trà u fiddolu incertu è u babbu incapaci hà da sbuccà in un infernu chì lacarà u littori impussissitu è imbalbaticatu parichji ghjorna dopu à a littura di l’òpara. Solu pudemu dì chì l’ìsula di i disiderii duvintarà prestu l’ìsula di u fiascu è di u tarrori assulutu. Solu pudemu dì chì ‘ssu cunfrontu scimitu trà u babbu carcu à mancanzi è u ziteddu persu è tirrificatu da a so sorti ci purtarà sin’à affucà. Solu pudemu dì chì ciò chì succedi à a pàgina 118 ci hè da veru insuppurtèvuli. È chì a fini ci dà u sbileghju, è ci laca cù a baracina, sbiutati, truncati bè, sin’à facci entra in no stessi, carchi à quistiunamenti annant’à ciò chì no semu faccia à u distinu, èssari dirisorii, cussì cumpassiunèvuli, cussì patètichi.

Chì pudemu dì, dinò ? Chì a sera, nanzi di dorma, è mentri ch’iddi sò tutt’è dui in a sola pezza abitèvuli di a so capanna, u babbu pienghji è u ziteddu ascolta. Senza ch’iddu ci fussi quì un diàlugu. I cunfissioni di u babbu sò cunfissioni autìstichi. A prisenza di u fiddolu ùn hà nisciuna impurtanza. Dici u babbu ch’iddu sbagliaia a mamma di u ziteddu, andaghjia à i puttani, li piaciani i potti arrasati, ùn pudia micca campà senza donni, l’idea d’essa solu l’arricaia u telu. U ziteddu ascolta i rivilazioni, i nuttati interi, senti i parolli ch’un ziteddu ùn devi micca senta da un babbu, è u lindumani matina, devi fà com’è s’iddu ùn avia intesu nudda, devi perda a mimoria par fà neci di sustena st’omu cù tutti i so facci, tutti i so difetta. È iddu dinò devi avè tanti facci. Un ursu hè intrutu in a capanna ghjà à u principiu di a so affaccata annant’à l’ìsula. Hà sciappatu a radiu, manghjatu guasgi tutti i so riservi. Ci vularà à caccighjà, à piscà pà mantènasi quì. Ci vularà à luttà, à essa capaci di luttà pà affruntà l’ingernu chì s’annuncia. U longu inguernu crudu di u gran nordu. È iddi dui t’avarani bè tutti i facci à u longu di u rumanzu, pà affruntà l’elementi, pà suppurtà u distinu, pà ciuttassi di capu in i tenebri chì l’aspettani. È avali… avali ni sapeti ghjà abbastanza. 

mercredi 6 juin 2012

Irlandesi in a Guerra Civili Americana


Mentri a Guerra Civili americana (1861-1865), l’Irlandesi sirvistini in i dui campa, cù u favori raru in l’Unioni di furmà i rigimenti ètnichi, ciò chì andaghjia ghjustappuntu contr’à i raprisintazioni ch’iddu vulia dà u Nordu di a so unità. Ma ‘ssa tullarenza pari d’essa stata un missaghju direttu inviatu à l’Ingliterra, chì mandaia i so furmatori militari à a Cunfederazioni : in casu mai, i Nurdisti erani pronti anch’iddi à armà i futuri libaratori di l’Irlanda contr’à a duminazioni britànica. U sustegnu à u guvernu di Jefferson Davis cumpurtaia pà l’Inglesi un certu prezzu à pagà…

I rigimenti irlandesi funi dunca furmati ghjà à u principiu di a guerra, subratuttu à New York, indu u rigimentu u più cèlebru fù u 69th New York Infantery, cugnumatu u « Fighting 69 », ma d’altri rigimenti o cumpagnii irlandesi funi livati in Ohio, à u Tennessee, in Pennsylvania, à u Connecticut, à u Massachussetts è parichji ancu à u Missourì. A Cunfederazioni s’appughjò dinò idda annant’à l’Irlandesi di i so Stati, chì vidiani in l’avvintura sudista com’è una prefigurazioni di a so lutta futura contr’à l’upprissori britànichi, maestri udiati di a so pàtria nativa. Cussì una dicina di rigimenti, cumpagnii o brigati, cù certi nomi puètichi di i volti (« Sons of Erin », « Emerald Guards »), funi drizzati ancu culà, pà u più in i Stati di a Geurgìa, di a Virginìa o di u Tennessee (Statu taddatu in dui trà i campi upposti).

In ciò chì cuncerna i rigimenti nurdisti, u 69th fù ingagiatu sùbitu à a prima battaglia di Bull Run (battaglia di Manassas pà i Cunfederati) è, rinfurzatu da altri rigimenti pà custituiscia a famosa Irish Brigade, cumbattisti ancu pà a sèguita in i grossi battagli d’Antietam, di Chancellorsville o di Gettysburg. Ma hè mentri a battaglia di Fredericksburg, di dicembri 1862, chì i pèrditi di u rigimentu funi i più imprissiunanti (solu 256 scampati annant’à 1600 suldata). L’irunia fù chì quiddu ghjornu, l’Irish Brigade cummandata da u Brigadieri Generali Thomas Francis Meagher, un naziunalistu chì avia participatu à a rivolta di 1848 contr’à l’Inglesi, fù stirminata da a Ligioni di Cobb, un rigimentu di Geurgìa cumpostu à maiurità d’Irlandesi, è ancu di parichji attivisti di l’IRB (Irish Republican Brotherhoods), un’ urganizazioni clandistina chì militaia pà l’indipindenza di l’Irlanda. Una cunfruntazioni tràgica è fratricidia chì ci faria pinsà à a battaglia di Capri (1808), quandu i Corsican Rangers d’Hudson Lowe risistoni in darru à i suldati corsi di Murat…

Dopu à u disastru di Fredericksburg, ci volsi à aspittà un tempu nanzi di ricustituiscia i forzi di a Brigata Irlandesa, è ‘ssi ricumpusizioni si poni ancu veda in u filmu di Martin Scorsese, Gang’s of New York (2002), un filmu un pocu dèbbuli sicondu no, ma chì moscia quantunca di chì manera l’immigranti erani utilizati com’è carri à cannonu mentri ‘ssu cunflittu. In tutti casi, Meagher persi u cummandu dopu à i so richiesti pirmanenti è un pocu cechi pà ricrutà novi suldati, è fù rimpazziatu da u Brigadieri Patrick Kelly.

Stunanti d’altrondi chì dui di i capi upposti, unu di l’armata di l’Unioni, l’altru di a Cunfederazioni, si sighini chjamati Kelly, è avissini spartutu tutt’è dui una vera rinoma in u so campu rispittivu. U prima, Patrick Kelly, era uriginariu di Tuam, in a Cuntrata di Galway, è cummandò dunca l’Irish Brigade nurdista à a battaglia di Gettysburg (1863). Fù tumbu l’annu dopu, à a testa di i so òmini, mentri u sediu di Petersbourg, circhendu d’abbassà i furtificazioni sudisti. U distinu è l’orìgini di u sicondu, Joseph Kelly, sò menu cunnisciuti, ma staghjia in St.Louis in 1860, quandi i bandi mìstichi vinuti da u Kansas vicinu, è favurèvuli à l’abulizioni di a schiavitù, assaltoni u Statu, spezia di priludiu à a Guerra di Secessioni. Kelly ci urganizò l’Irlandesi pà risista, più par uppusizioni à i prutistanti alimani di u locu, à ciò chì pari, chè par via d’un attichju particulari pà a schiavitù. Fà chì ti fà, quand’idda schiattò a guerra, si ritruvò à a testa d’una cumpagnia di suldati irlandesi chì difindiani a spiccanza cù l’Unioni. A so truppa, intigrata à a 6a Divizioni cunfederata, era chjamata a « Kelly’s Irish Brigade ».

Ma ùn finisciaremu ‘ssa crònica senza evucà una figura maiori di st’impegnu irlandesu mentri a Guerra di Secessioni : u Generali di Brigata Michael Corcoran, chì fù u veru mubilizatori di a so cumunità in favori di l’Unioni mentri u cunflittu. Natu in Ballymote, in a Cuntrata di Sligo, avia participatu anch’iddu à l’uparazioni militari contr’à l’Inglesi, allora ch’ùn avia chè 18 anni. Fughjitu in America in 1846, militò cù i Fenian Brotherhood, in cumpagnia trà altri di Thomas Francis Meagher, è s’ingagiò à a testa di a milizia di New York, una spezia di truppa di pulizza civili. À a fini di 1860, rifusò di fà sfilà u so rigimentu (u 69th… chì duvia duvintà prestu l’unità guerriera chì no sapemu) in l’onori di u Prìncipi di Gallia. L’uffesa era tali ch’iddu li fù cacciatu u so cummandamentu, ed era pà passà davant’à a Corti Marziali quand’idda schiattò a guerra civili. Tandu u prucessu fù sminticatu, è iddu duvintò u veru capu di l’Irlandesi in favori di l’Unioni – cù l’idea di fà rispittà i dritta di a so cumunità, è ancu certi favori in ciò chì cuncirnaia l’impieghi, minacciati da… i schiavi neri fughjiti à u Nordu ! Fù dunca iddu, in 1861, chì dirighjisti i so truppi à Bull Run, primu fiascu nurdistu dund’iddu fù fattu prighjuneri. Scambiatu l’annu dopu, ben ch’iddu avissi rifusatu di prumetta d’ùn purtà più l’armi contr’à a Cunfederazioni, fù numinatu Generali di Brigata da Lincoln, chì u ricivisti in parsona, è criò torra una Ligioni Irlandesa batizata Corcoran Legion. Avvizzu à i battagli, cunniscisti puri una morti zòttica in 1863, fèndusi sfracicà da u so cavaddu mentri un accidenti di i più banali. Fù a fini di Corcoran, immigranti di a prima generazioni, patriottu irlandesu è ancu puliticanti finu, chì avia sappiutu agiscia par fà chì l’Irlandesi, par via di ‘ssu cunflittu civili, duvintessini l’attori impurtanti di a siconda nàscita di i Stati Uniti.

lundi 5 mars 2012

Cuntruversa di Valdu Nieddu vient de paraître

Toussaint, un écrivain corse, suit une thérapie chez son psychanalyste, que nous appellerons « le docteur ». A mesure que son discours se poursuit, tous les protagonistes apparaissent, qui sont en réalité l’incarnation de ses délires et de ses obsessions. En racontant ses névroses, Toussaint les met en scène, leur donne une réalité. En lieu et place de son récit, nous assistons à ses psychoses, jouées les unes après les autres.

Les troubles de Toussaint sont un mélange de névroses identitaires et existentielles : elles se nourrissent de racisme, de violence et de satyrisme. Le docteur lui-même, qui lui propose du viagra plutôt qu’un remède, et qui s’amuse de ses histoires de cul plutôt que de lui venir en
aide, est à l’image des déviances qui le taraudent : il n’est pas interdit de penser que ce docteur est lui-même un des démons intérieurs de l’écrivain.

De nombreuses fois, d’autres personnages apparaissent qui appartiennent simultanément à l’histoire et au mythe : Christophe Colomb, Giacomo Casanova, Kadhafi, Sampiero, Vannina d’Ornano, Iago, ainsi qu’un autre Casanova, s’appelant également Toussaint (Santu), l’un des
premiers écrivains et polémistes en langue corse, antique reflet du personnage central. Tous sont chargés de porter la « controverse » de Valdu Nieddu, c’est-à-dire d’évoquer sous forme ironique les fantasmes et les obsessions de Toussaint (qui ne sont autres, bien entendu, que ceux de la société corse).

Deux femmes encore peuplent les failles de l’écrivain ; Christine, la compagne « officielle », et Sandra, l’amante. Entre les deux, Toussaint recherche un équilibre et une rédemption, sexe ou amour, pour se libérer enfin de ses contraintes identitaires et de ses pulsions destructrices...

mercredi 14 septembre 2011

Citation

Il faut allier le pessimisme de l'intelligence à l'optimisme de la volonté.

Antonio Gramsci

lundi 5 septembre 2011

Cusmugrafia vient de paraître

Aux lecteurs de ce blog, bonjour.

Je suis heureux de vous annoncer la sortie de mon dernier livre, Cusmugrafia, chez Colonna Edition, publié en version bilingue et traduit par Olivier Jehasse. Le livre était présent à la belle manifestation Racines de Ciel, à Ajaccio, qui vient de se dérouler au Lazaret les 3 et 4 septembre. J'en profite donc pour remercier les organisateurs de leur invitation et de leur accueil.

Mais je reviens à Cusmugrafia / Cosmographie, pour vous dire que je signerai le livre (un recueil de 80 chroniques littéraires) le vendredi 16 septembre 2011 à l'occasion du rendez-vous "Carte Blanche à Marc Biancarelli", organisé par la Bibliothèque de Sainte-Lucie de Porto Vecchio au restaurant Stella Diana (Marine de Pinareddu), à 18h00.

Le lendemain, samedi 17 septembre, j'aurai également le plaisir de participer à un signature, en compagnie d'Olivier Jehasse, à la Librairie des Palmiers, à Ajaccio, de 17h à 19h. Et voilà pour les nouvelles fraiches. Rien d'autre pour l'instant. A bientôt donc.

mardi 16 août 2011

Ultimu arrestu à Pine Ridge

Adrian C. Louis hè un indianu paiute, ma chì hè campatu monda in a riserva di i Sioux di Pine Ridge, in u Dakota di u Sud. Prufissori à l’università di a riserva, fù dinò ridattori di u Lakota Times, ed hè ben sicura unu scrittori di a causa indiana. Menu cunnisciutu forsa chè Sherman Alexie, hà prudottu puri nanzi ad iddu certi libra chì sò maraviddi, è ch’ani pirmissu à u so scrittu di varcà i fruntieri. Incù u so rumanzu « Skins » (« Colère Sioux » in francesu), sciutu à i Stati Uniti in 1995, fù a prima volta chì no lighjistimu un libru chì piddaia ‘ssu versu quì di a risa è di a dissacralizazioni di a Stodia è di l’identità di i minurità amerindiani. Micca vittimismu ind’è Louis, micca prigantuli passatisti, è nemmancu nisciun sinemà o fulcloru annant’à ciò ch’idda saria a vera cultura di i so simuli.

U parsunaghju cintrali di « Skins », Rudy, hè un fliccu tribali chì s’hè infangatu in ciò chì l’autori chjama « a zona d’umbra » di a cultura indiana. Ziteddu, s’hè fattu mursicà i cudda da un ragnu mentri ch’iddu era à i gabinetti, è dipoi temi d’essa impussissitu da un dimoniu chjamatu Iktomi, unu spezia di Fuddettu à usu indianu. Veni à dì monda più viziosu quantunca. Anzianu di u Vietnam, Rudy strascina dinò a so gattiva cuscenza d’avè sirvutu contr’à un populu chì, cunfruntatu à a forza ceca di a putenza americana, ùn l’era tantu stranieri : « In 1969, t’avia diciott’anni, ed era u so travaddu di tumbà à l’aienti, ancu sì l’aienti in quistioni ùn pariani tantu diffarenti di l’Indiani d’America. Erani in guerra contr’à l’America chì u pagaia, à iddu, pà sfassà da a carta ‘ss’aienti chì difindiani a so tarra ». Viulenti quand’iddu li codda u so quartu ‘ll’ora, capaci à l’occasioni di truncà i vinochja di dui dilinquenti cù una batta di baseball, dinò assititu di sessu è adulteriu, ben chè à a limita di l’imputenza, Rudy hè puri ‘ssu parsunaghju d’una strema lucidità chì permetti d’avvicinità i rialità di a so riserva puzzica. In rivolta malgradu a so cundizioni di fliccu brutali, si trasfurmarà, à pocu à pocu – influinzatu da Iktomi ? – in u « guerrieru vindicadori » aspittatu da i soi.

Hè dinò affiancatu, pà u bè è u mali, d’un frateddu maiori, Mogie, vastatu in tuttu da l’alcollu è a disuccupazioni. Mogie ironicu è sfacciatu, duvintatu una cruci, ma chì fù un tippu bè nanzi d’abbuchjassi l’anni di guerra à u Vietnam, è subratuttu nanzi di lacassi richjappà da tutti i svianzi di a riserva. D’altrondi, si pudaria chì u veru ribeddu fussi iddu, è chì a so collara avissi cuntaminatu à Rudy. Una collara chì porta i stigmati di a disintigrazioni d’un populu, di a disfatta luntana ma cussì prisenti di Wounded Knee, di l’acculturazioni ridicula, è chì traspira a suffrenza è l’addisperu d’un « ghettò di i pianuri ». Alcullismu, droga, dilinquenza gratisi, viulenzi contr’à i donni sò cussì duvintati u solitu lottu d’un populu chì hà persu a so virilità, a so dignità, è chì si vasta com’è d’altri populi in una mistica senza embiu è paradussali, à cavaddu trà un tradiziunalismu imbicilu è a ricirca d’un’ integrazioni illusoria à u mondu di i vincidori : « Quandu ci hè a festa naziunali, i Peddi Russi sò ritti à mani à l’alba, pà drizzà a bandera americana subra à i so casi misareddi. L’America bianca ùn si figura manc’appena di chì manera scimita l’Indiani sò patriotti ».

Eccu, era l’ultima cronica. Un bellu viaghju literariu di dui anni è mezu ghjunghji à u so termini. È ci piacia, à l’ultimu arrestu di ‘ssi pirigrinazioni, cussì imprubabili chè piacenti, di lacavvi cù Adrian C. Louis, un frateddu di sangu.